Küp numuneler betonun teslim edildiği andaki potansiyel dayanımını gösterir; yapının içindeki betonun dayanımını ise yapıdan alınan karotlar gösterir. Bu rehberde beton karot deneyinin ne zaman gerektiğini, sahada ve laboratuvarda nasıl çalıştığımızı, karot sonucunun neden küp sonucuyla aynı olmadığını ve işverenin neleri hazırlaması gerektiğini anlatıyoruz.

Karot ne zaman gerekir

Küp sonuçları düşük çıktığında ya da küpler alınmadığında, kaybolduğunda veya usulüne uygun alınıp kür edilmediğinden şüphe edildiğinde
Döşeme, kolon veya perdede çakıl yuvası, segregasyon, soğuk derz gibi yerleştirme ya da kür kusurları görüldüğünde
Mevcut bir binaya kat veya ek yapılacağında ve mühendis mevcut betonun dayanımını bilmek istediğinde
Kullanım amacı değişip yükler arttığında, örneğin konut işyerine veya depoya dönüştürüldüğünde
Projesi veya beton kayıtları bulunmayan eski yapıların değerlendirilmesinde

Karot kararını çoğunlukla yapı mühendisi, kontrol mühendisi veya ilgili idare verir; karot sayısı ve yerleri de bu aşamada belirlenmelidir.

Sahada karot alımı ve donatı ön taraması

Döşeme, kolon, kiriş, perde ve temel elemanlarından Ø52–250 mm aralığında karot alıyoruz. Dayanım deneyinde çoğunlukla 100 mm civarındaki çaplar kullanılır; genel kural olarak karot çapının en büyük agrega boyutunun en az üç katı olması tercih edilir. Küçük çaplı karotlarda sonuçların saçılımı artar ve aynı güvenle değerlendirme için daha fazla karot gerekir.

Karottan önce noktanın çevresini BS 1881-204:1988’de tanımlanan elektromanyetik prensiple çalışan bir donatı tarayıcıyla tarıyor ve donatıları yüzeyde işaretliyoruz. Amaç, donatı kesmeden karot alınabilecek bölgeyi seçmektir. Bu ön tarama raporlanan bir pas payı (beton örtüsü) etüdü değildir; donatı kesilmesini mümkün olduğunca önler ama her durumda garanti etmez. Sık donatılı kolonlarda ve çok katmanlı donatıda taramanın ayırma gücü sınırlıdır.

Karot, elemana sabitlenen su soğutmalı elmas uçlu karot makinesiyle, eleman yüzeyine dik olarak alınır. Her karot numaralanır, eleman ve konumu kaydedilir, fotoğraflanır ve zarar görmeyecek şekilde paketlenerek laboratuvara taşınır.

Laboratuvarda yapılanlar

Karotları TS EN 12504-1:2019’a göre inceliyor ve deneye hazırlıyoruz:

Karot görsel olarak incelenir; boşluk, segregasyon, çatlak ve içinde kalan donatı kaydedilir.
Uçlar kesilip düzeltilerek düz, birbirine paralel ve eksene dik hâle getirilir; boyutlar ölçülür, boy/çap oranı belirlenir.
Sertleşmiş beton yoğunluğu TS EN 12390-7:2019’a göre bulunur.
Basınç dayanımı deneyi TS EN 12390-3:2019’a göre 2000 kN kapasiteli basınç presimizde yapılır.

Proje şartnamesi ASTM istiyorsa karotları ASTM C42/C42M-20’ye göre hazırlayıp deniyoruz. Bu standart deney öncesi nem koşullandırması ve boy/çap oranı düzeltmesi gibi konularda farklı kurallar içerir; hangi standardın uygulanacağı baştan belirlenmelidir. Sonuç süresi karot sayısına, uç hazırlığına ve uygulanacak standarda bağlıdır; takvimi teklifle birlikte bildiriyoruz.

Karot dayanımı küp dayanımıyla neden aynı değildir

Küp, standart kalıpta tam sıkıştırılmış, standart koşullarda su içinde kür edilmiş ve belirli bir yaşta denenmiş bir numunedir. Karot ise yapıdaki betonu, yerleştirme, vibrasyon ve kürün sonuçlarıyla birlikte temsil eder. Farkı oluşturan başlıca etkenler:

Yerleştirme ve sıkıştırma: elemanın üst bölgesinde ve kolon başlarında beton genellikle daha zayıftır.
Kür: Kıbrıs yazında yeterince sulanmayan döşemelerde yüzeye yakın beton beklenen dayanıma ulaşamayabilir.
Karot geometrisi: çap, boy/çap oranı ve karot içindeki donatı sonucu etkiler.
Yaş, nem durumu ve karot alımı sırasında oluşabilecek mikro hasar.

Bu yüzden tek tek karot sonuçlarını küp sonucuyla veya beton sınıfının rakamıyla doğrudan karşılaştırmak doğru değildir. Karot sonuçlarından yerinde basınç dayanımının değerlendirilmesi TS EN 13791:2019’a göre yapılır. Standart, yapının aynı betondan oluştuğu kabul edilen deney bölgelerine ayrılmasını ve her bölgedeki sonuçların birlikte değerlendirilmesini öngörür:

Karot sayısı belirleyicidir: az sayıda karotla yapılan değerlendirme, belirsizliği karşılamak için daha temkinli bir sonuç verir. Tek bir karot bir elemanı veya yapıyı temsil etmez.
Aynı betondan sayılamayacak sonuçlar, örneğin farklı beton sınıflarından ya da belirgin biçimde farklı dökümlerden gelenler, aynı değerlendirmede birleştirilmez.
Standart, yerinde dayanım ile standart numune dayanımı arasındaki farkı hesaba katar; uygulanacak kabul ölçütünü proje şartnamesi ve sorumlu mühendis belirler.

Raporumuz her karot için boyutları, yoğunluğu ve basınç dayanımını, talep edildiğinde de TS EN 13791:2019’a göre yerinde dayanım değerlendirmesini içerir.

Schmidt çekici: ön değerlendirme aracı

Schmidt çekiciyle geri sıçrama sayısını TS EN 12504-2:2021’e göre ölçüyoruz. Yöntem hızlı ve tahribatsızdır; betonun geniş bir alanda benzer olup olmadığını görmek, zayıf bölgeleri ayırmak ve karot yerlerini seçmek için kullanışlıdır. Sınırları ise açıktır:

Geri sıçrama sayısı yalnızca yüzeye yakın betonun sertliğini yansıtır.
Karbonatlaşma, yüzey nemi, perdah ve agrega tipi sonucu etkiler. Eski yapılarda derin karbonatlaşmış yüzey yüksek değer verip dayanımı olduğundan iyi gösterebilir.
Sıvalı veya kaplamalı yüzeyde ölçüm yapılmaz; beton yüzeyinin açılıp düzeltilmesi gerekir.
Cihazdaki genel dönüşüm eğrileri yerel betonlar için güvenilir değildir. Geri sıçrama sayısı ancak aynı yapıdan alınan karotlarla ilişkilendirildiğinde dayanım tahmininde kullanılabilir; TS EN 13791:2019 bunun çerçevesini verir.

Schmidt çekici karotun yerini tutmaz; karot sayısını ve yerlerini daha bilinçli seçmeye yardımcı olur.

Karot boşluklarının onarımı ve işverenin hazırlaması gerekenler

Karot boşlukları en kısa sürede doldurulmalıdır. Boşluk temizlenir, nemlendirilir ve büzülmesi telafi edilmiş bir tamir harcı ya da uygun bir betonla boşluk kalmayacak şekilde doldurulur. Taşıyıcı elemanlarda onarım yöntemini yapı mühendisi onaylamalıdır. Karot sırasında donatı kesildiyse bunu raporda belirtiyoruz. Onarımı kimin yapacağı teklif aşamasında netleştirilir.

İşverenden şunları bekliyoruz:

Yapı sahibinin izni ve karot yerleri ile sayısının yapı mühendisince onaylanması.
Mevcut projeler, beton sınıfı, döküm bilgileri ve varsa küp sonuçları.
Karot noktalarında sıva, seramik veya kaplamanın kaldırılması ya da kaldırılmasına izin verilmesi.
Güvenli erişim: kiriş ve döşeme altı için iskele veya çalışma platformu.
Elektrik ve su bağlantısı; karot sırasında su aktığı için alt kattaki eşya ve kaplamaların korunması.
Döşemedeki elektrik, su ve ısıtma tesisatının yerleri. Ard-germeli döşemelerde kablo yerleri kesin olarak bilinmeden ve mühendis onayı olmadan karot alınmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Kaç karot almak gerekir?

Amaca ve değerlendirilecek bölgenin büyüklüğüne bağlıdır; karot sayısı arttıkça TS EN 13791:2019’a göre yapılan tahminin güvenilirliği artar. Sayı, karot alımından önce yapı mühendisiyle birlikte belirlenmelidir.

Karot almak elemanı zayıflatır mı?

Her karot kesitte bir boşluk açar. Doğru yer seçimi, donatı ön taraması ve düzgün onarımla etkisi sınırlı tutulur. Yoğun yüklü kolonlarda karot yeri ve çapı mühendisin kararıdır.

Karot sonucu beton sınıfının altında çıktı. Beton yetersiz mi?

Bu sonuca doğrudan varılamaz. Karot dayanımı küp dayanımıyla aynı şey değildir; değerlendirme TS EN 13791:2019’a göre, yeterli sayıda karotla ve proje şartnamesindeki ölçüte göre yapılmalıdır. Sonucun yapı için anlamını yapı mühendisi değerlendirir.

Mevcut bir yapıda betonun dayanımını belirlemeniz gerekiyorsa beton karot ve karot basınç dayanımı hizmetimizin kapsamını inceleyebilir, karot sayısını ve yerlerini birlikte planlamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Taze beton ve küp deneyleri için beton ve agrega deneyleri sayfamıza bakabilirsiniz.