Bir binanın betonu kontrol edilecekse, kat malikleri ve yöneticiler bize ilk olarak dayanımı değil güvenliği sorar: karot binaya zarar verir mi? Karot elemandan küçük bir silindir beton çıkarır; bu yüzden etkisi hiçbir zaman sıfır değildir. Ancak noktalar yapı mühendisince seçilir, önceden donatı taraması yapılır ve boşluk hemen onarılırsa etki yerel ve sınırlı kalır. İşin teknik tarafını beton karot ve yerinde basınç dayanımı rehberimizde anlatıyoruz.

Mevcut bina neden test ettirilir?

Test genellikle, projedeki rakamın değil binadaki betonun gerçek dayanımının bilinmesini gerektiren bir kararla başlar:

satın almadan önce, özellikle projesi veya beton kaydı bulunmayan eski bir binada;
kat ya da ek yapılmadan veya yükleri artıracak bir kullanım değişikliğinden önce;
görünür hasar olduğunda: çatlak, kabuk atma, açığa çıkmış veya paslanmış donatı, çakıl yuvası;
kat malikleri ya da yönetim binanın depremdeki davranışını öğrenmek istediğinde.

Her durumda kapsamı, değerlendirmeyi yapan yapı mühendisi belirler: hangi elemanlar, kaç karot ve hangi standart ya da yönetmelik. Biz karotları alır, dener ve sonuçları raporlarız; binanın değerlendirmesi mühendisin işidir.

Karot günü neler olur?

Yüzeyin açılması: her noktada sıva, seramik veya kaplama kaldırılarak beton açığa çıkarılır.
Donatı ön taraması: her noktanın çevresini BS 1881-204:1988’de tanımlanan türde elektromanyetik bir donatı tarayıcıyla tarıyor ve donatıları işaretliyoruz; böylece karot donatıların arasına yerleştirilebilir. Bu, karot için yapılan bir ön taramadır; raporlanan bir pas payı etüdü değildir.
Karot alımı: su soğutmalı elmas uçlu karot makinesi elemana dik olarak sabitlenir. Dayanım deneyi için alınan karotlar çoğunlukla yaklaşık Ø100 mm çapındadır. Su tozu azaltır, ancak karot suyu ve çamuru akar; çalışma da gürültülüdür.
Etiketleme: her karot numaralanır, konumu kaydedilip fotoğraflanır ve laboratuvar için paketlenir.

Karot binaya zarar verir mi?

Karot, elemanın kesitinden küçük bir parça çıkarır; bu yüzden nereden ve nasıl alındığı önemlidir. Uygulamada risk dört yolla yönetilir:

Noktaları mühendis seçer. Mühendisin kritik saydığı bölgelerden, örneğin kolon uçlarından ve kiriş–kolon birleşimlerinden genellikle kaçınılır; karotlar tek bir elemanda toplanmak yerine birden çok elemana dağıtılır. Narin veya yoğun yüklü kolonlarda ya da zaten hasarlı elemanlarda karot yerine ve çapına mühendis karar verir.
Ön tarama donatıdan kaçınmayı sağlar. Donatı kesme olasılığını azaltır ama özellikle sık donatılı kolonlarda tamamen ortadan kaldıramaz. Donatı kesilirse bunu raporda belirtiyoruz.
Boşluk hemen onarılır. Temizlenir, nemlendirilir ve büzülmesi telafi edilmiş (rötresiz) bir tamir harcı ya da uygun bir betonla boşluk kalmayacak şekilde doldurulur. Taşıyıcı elemanlarda onarım yöntemini yapı mühendisi onaylamalıdır.
Bazı elemanlardan karot alınmaz. Ard-germeli döşemelerde kablo yerleri kesin olarak bilinmeden ve mühendis onaylamadan karot alınmaz. Döşeme ve duvarlardaki boru ve kablolar önceden belirlenir.

Kaç karot gerekir?

Sayı; amaca, değerlendirmede kullanılan standart ya da yönetmeliğe, kat sayısına ve binadaki farklı beton bölgelerine bağlıdır. Tek bir karot binayı temsil etmez. TS EN 13791:2019 yerinde dayanımı deney bölgelerine, yani betonu aynı kabul edilebilen yapı kısımlarına göre değerlendirir; az sayıda karota dayanan değerlendirme daha temkinli bir sonuç verir.

Değerlendirme Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin (TBDY 2018) 15. bölümüne göre yapılıyorsa, yönetmelik mühendisin benimsediği bilgi düzeyine bağlı olarak kolon ve perdelerden alınacak en az karot sayısını belirler:

Bilgi düzeyi (TBDY 2018)	En az karot sayısı
Sınırlı (15.2.4.3)	Her katta en az üç adet
Kapsamlı (15.2.5.3)	Her 400 m² kat alanı için bir adet; zemin katta üçten, diğer katların her birinde ikiden ve binada toplam dokuzdan az olmamak üzere

Bunlar yalnızca bu yönetmeliğin alt sınırlarıdır. Hangi yönetmeliğin uygulanacağına ve daha fazla karot gerekip gerekmediğine yapı mühendisi ve ilgili idare karar verir.

Karot deneyi yeterli mi, Schmidt çekici yerini tutar mı?

Karot deneyi bir güvenlik değerlendirmesi değildir. Karot dayanımı girdilerden yalnızca biridir. Binayı değerlendirmek için yapı mühendisinin donatıya, elemanların boyutlarına ve durumuna, binanın oturduğu zemine ve bir yapısal analize de ihtiyacı vardır. Kıbrıs’ta zemin kısa mesafede değişir; nedenini marn ve şişen killer rehberimizde anlatıyoruz.

Schmidt çekici karotun yerini tutmaz. TS EN 12504-2:2021’e göre yapılan ölçüm hızlıdır ve boşluk bırakmaz, ancak:

geri sıçrama sayısı yalnızca yüzeye yakın betonun sertliğini yansıtır;
eski binalarda karbonatlaşmış yüzey daha serttir ve dayanımı olduğundan yüksek gösteren değerler verebilir;
önce sıvanın kaldırılması ve beton yüzeyinin taşlanarak düzeltilmesi gerekir;
cihazdaki genel dönüşüm eğrileri yerel betonlar için güvenilir değildir.

Çekiç; betonun benzerliğini kontrol etmek, karot noktalarını seçmek ve aynı binadan alınan karotlarla TS EN 13791:2019 çerçevesinde ilişkilendirildikten sonra karot verisini daha fazla elemana yaymak için kullanışlıdır.

Yöntem	Ne verir	Ne vermez
Karot (TS EN 12504-1:2019)	Elemandaki betonun basınç dayanımı ve yoğunluğu	Donatıyı, yükleri veya binanın güvenliğini
Schmidt çekici (TS EN 12504-2:2021)	Yüzey sertliği; bölgeler arası karşılaştırma	Karotla ilişkilendirilmeden tek başına dayanımı
Donatı ön taraması (BS 1881-204:1988)	Karot için işaretlenmiş donatı konumları	Raporlanan bir pas payı veya donatı etüdünü

Karot raporunu bina sahibi olarak okumak

Raporumuz her karot için elemanı ve konumu, boyutları ve boy/çap oranını, TS EN 12390-7:2019’a göre yoğunluğu ve TS EN 12390-3:2019’a göre basınç dayanımını; karotta görülen boşluk veya donatı gibi notlarla birlikte verir. Talep edildiğinde TS EN 13791:2019’a göre yerinde dayanım değerlendirmesini de içerir. Şartname ASTM istiyorsa karotlar ASTM C42/C42M-20’ye göre denenir.

Beton sınıfının altında çıkan bir sonuç tek başına binanın güvensiz olduğu anlamına gelmez; sınıfın üstünde çıkan bir sonuç da tek başına güvenli olduğunu göstermez. Karot standart bir küp veya silindir değildir ve TS EN 13791:2019 yerinde dayanım ile standart numune dayanımı arasındaki farkı hesaba katar. Sonucun bina için ne anlama geldiği yüklere, kesitlere ve donatıya bağlıdır; bu, yapı mühendisinin değerlendirmesidir. Bir raporun gerçekliğini nasıl kontrol edeceğinizi deney raporu okuma ve doğrulama rehberimizde anlatıyoruz.

Sizden neler bekliyoruz?

kat maliklerinin veya bina yönetiminin onayı ve mühendisin karot noktaları listesi;
daireler ve dükkânlar dahil noktalara erişim, gerektiğinde iskele;
elektrik ve su;
karot suyu alt kata geçebildiği için alt kat dahil zemin ve eşyaların korunması;
boru, kablo ve yerden ısıtma tesisatının yerleri ile varsa projeler;
boşluklar doldurulduktan sonra sıva, seramik ve boyayı kimin yenileyeceği; bu teklif aşamasında netleştirilir.

Size nasıl yardımcı olabiliriz?

Kıbrıs genelinde mevcut binalardan karot alıyor, deniyor ve raporluyoruz; her noktada donatı ön taraması yapıyor, boşlukları hemen dolduruyoruz. Beton karot ve karot basınç dayanımı hizmetimizin kapsamını inceleyebilir, mühendisinizin karot planıyla ya da planı mühendisinizle birlikte hazırlamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Mühendisin zemin bilgisine de ihtiyacı varsa geoteknik sondaj sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Karot boşluğu sonradan görünür mü?

Boşluk beton yüzeyiyle aynı seviyede doldurulur. Üzerindeki sıva, seramik veya boya yenilenene kadar doldurulan nokta genellikle fark edilir.

Donatı kesilirse ne olur?

Karotu, elemanı ve karotta görülen donatıyı raporda belirtiyoruz. Kesilen donatının önemli olup olmadığına ve elemanın nasıl onarılacağına yapı mühendisi karar verir.

Her kattan karot alınması gerekir mi?

Çoğu zaman evet. Beton kattan kata farklı olabilir ve TBDY 2018 Bölüm 15 gibi yönetmelikler kat başına alt sınırlar koyar; bu nedenle yalnızca bodrumda değil, birkaç katta erişim gerekeceğini öngörün.

Sakinlerin binayı boşaltması gerekir mi?

Genellikle hayır. Gürültü ve su, karot alınan noktayla ve karot süresiyle sınırlıdır. Karot alınacak dairenin ve alt dairenin sakinlerine önceden haber verilmelidir.