Bu sözlükte deney raporlarımızda, rehberlerimizde ve hizmet sayfalarımızda geçen terimleri açıklıyoruz: Evd ve sıkışma derecesinden RQD, hava boşluğu ve fck’ya kadar. Her maddede terimin İngilizce karşılığı parantez içinde, kısa bir tanım, uygulanıyorsa çalıştığımız standart ve konuyu ayrıntılı anlatan rehber ya da hizmet sayfasının bağlantısı yer alır.

Kabul değerlerine burada yer vermiyoruz: bu değerler proje şartnamesinden gelir; sonuçlarımız tasarım veya kontrol mühendisinin kararlarına veri sağlar, onların yerini almaz. Daha fazla bilgi için Bilgi Merkezi sayfamıza bakabilir ya da sorunuzu iletişim sayfamızdan bize iletebilirsiniz.

A

Alt temel (sub-base)

Üstyapıda taban zemini ile temel tabakası arasındaki granüler tabakadır. Malzemesi kullanılmadan önce granülometri, ince madde ve Los Angeles katsayısı yönünden kontrol edilir; her tabaka şartnameye göre sıkışma derecesi veya Evd ile kabul edilir. Bkz. Kıbrıs’ta Agrega Deneyleri: Elek ve Los Angeles.

Araştırma çukuru (trial pit, test pit)

Tabakaların doğrudan görülmesi, tanımlanması, fotoğraflanması ve numune alınması için kazıcıyla açılan çukurdur. Sığ temelli hafif yapılarda en çok bilgi veren yöntemlerdendir. Bkz. Kıbrıs’ta Zemin: Marn ve Şişen Killer.

Asfalt karotu (asphalt core)

Asfalt soğuduktan sonra suyla soğutulan elmas uçlu karot makinesiyle bütün bitümlü tabakalar boyunca kesilen silindirdir. Laboratuvarda tabakalar birbirinden ayrılır; kalınlık, kütle yoğunluğu ve gerektiğinde bitüm içeriği ile granülometri belirlenir. Standart: TS EN 12697-27:2018. Bkz. Asfalt karot ve sıcak karışım deneyleri.

Aşınma tabakası (wearing course, surface course)

Trafiği doğrudan taşıyan, su geçirmeyen ve kaymaya dirençli yüzeyi sağlayan en üstteki bitümlü tabakadır. Kalınlığı, sıkışması ve şartname istiyorsa makro dokusu kontrol edilir. Bkz. Makro doku derinliği.

Atterberg limitleri (Atterberg limits)

İnce taneli bir zeminin kıvam değiştirdiği su içerikleridir: likit limit ve plastik limit; plastisite indisi bunlardan hesaplanır. 0,4 mm’den küçük kısım üzerinde belirlenir ve ince tanelerin suya karşı davranışını tanımlar. Standart: TS EN ISO 17892-12:2018+A2:2022. Bkz. Zemin laboratuvar deneyleri.

B

Basınç dayanımı (compressive strength)

Küp, silindir veya karotun taşıdığı en büyük yükün kesit alanına bölünmesiyle bulunan değerdir; MPa (N/mm²) olarak verilir. Deneyleri 2000 kN kapasiteli basınç presimizde yapıyoruz. Standartlar: TS EN 12390-3:2019, TS EN 12390-4:2025 (deney presi). Bkz. Beton ve agrega deneyleri.

Beton dayanım sınıfı, ör. C25/30 (strength class)

Betonun TS EN 206’daki karakteristik dayanımlarıyla gösterimidir: C25/30’da 25 MPa karakteristik silindir, 30 MPa karakteristik küp dayanımıdır. Küp değeri numune şekli nedeniyle daha yüksektir; bu yüzden tek sonuçlar sabit bir katsayıyla birbirine dönüştürülmemelidir. Bkz. Beton karot ve yerinde basınç dayanımı.

Beton karotu (concrete core)

Yapı elemanından su soğutmalı elmas uçlu makineyle alınan, hazırlanıp denenerek yapıdaki betonun basınç dayanımını ve yoğunluğunu veren silindirdir. Ø52–250 mm çaplarda karot alıyoruz; dayanım deneyinde genellikle 100 mm civarı kullanılır ve çapın en büyük agrega boyutunun tercihen en az üç katı olması istenir. Standartlar: TS EN 12504-1:2019, ASTM C42/C42M-20. Bkz. Beton karot alımı ve basınç dayanımı.

Binder tabakası (binder course)

Aşınma tabakası ile bitümlü temel arasındaki, yükü yayan ve aşınma tabakası için düzgün bir yüzey sağlayan bitümlü tabakadır. Bkz. Asfalt karot ve sıcak karışım deneyleri.

Bitüm içeriği (binder content)

Asfalt karışımındaki bitümün toplam karışım kütlesine yüzde oranıdır. Geri akışlı (reflux) ekstraksiyonla bitümü agregadan çözerek ayırıyor, oranı kütle kaybından hesaplıyor ve sonucu onaylı karışım dizaynı ile toleransıyla karşılaştırıyoruz. Standart: ASTM D2172/D2172M-26. Bkz. Asfalt Karot ve Sıcak Karışım Deneyleri.

Bitümlü temel tabakası (bituminous base)

Granüler temelin üzerine serilen en alttaki bitümlü tabakadır; asfalt tabakalarının ana taşıyıcı kısmını oluşturur. Bkz. Tabaka kalınlığı.

Boy/çap oranı, L/D (length/diameter ratio)

Hazırlanmış karot boyunun çapına oranıdır ve ölçülen dayanımı etkiler: kısa karotlar daha yüksek sonuç verir. TS EN 12504-1:2019 silindir dayanımıyla karşılaştırma için 2:1, küp dayanımıyla karşılaştırma için 1:1 oranını tercih eder; ASTM C42/C42M-20 ise oranı 1,75 veya daha küçük karotların sonucuna düzeltme uygular. Standartlar: TS EN 12504-1:2019, ASTM C42/C42M-20. Bkz. Beton karot ve yerinde basınç dayanımı.

C

CBR – Kaliforniya taşıma oranı (California bearing ratio)

Taşıma gücünün laboratuvardaki göstergesidir: standart bir piston sıkıştırılmış numuneye sabit hızla batırılır ve belirli batma miktarlarındaki kuvvet, standart referans kuvvetlerin yüzdesi olarak ifade edilir. Deney ıslatılmadan ya da suda bekletildikten sonra yapılır; ıslatma sırasında şişme de ölçülür. Standart: TS EN 13286-47:2021. Bkz. Proktor, CBR ve su içeriği deneyleri.

D

DCP – dinamik konik penetrometre (dynamic cone penetrometer)

575 mm’den düşen 8 kg’lık tokmağın 60°’lik bir koniyi zemine çaktığı, elle kullanılan bir sondadır; darbe başına batma, derinlik boyunca direnç profilini, tabaka kalınlıklarını ve tahmini CBR değerini verir. Zayıf zeminlerde 4,6 kg’lık tokmak kullanılır; uzatma çubuklarıyla 2 m derinliğe kadar inilir. Standart: ASTM D6951/D6951M-18(2023). Bkz. Saha etüdü ve DCP deneyi.

Deney bölgesi (test region)

Betonunun aynı popülasyondan geldiği kabul edilen yapı bölümü veya prefabrik eleman grubudur; sonuçları birlikte değerlendirilir. Farklı sınıflardan veya belirgin biçimde farklı dökümlerden gelen beton aynı bölgede birleştirilmez. Standart: TS EN 13791:2019. Bkz. Yerinde basınç dayanımı.

Dolgu, kontrollü dolgu (fill, controlled fill)

Kotu yükseltmek ya da uygun olmayan zeminin yerini almak için serilen malzemedir. Kontrollü dolgu şartnameye göre katmanlar hâlinde serilip sıkıştırılır ve her katman bir sonraki serilmeden önce denenir; kaynağı bilinmeyen eski dolgular zemin etüdünde ayrıca dikkat ister. Bkz. Kum konisi deneyi ve sıkışma derecesi.

Donatı ön taraması (rebar pre-scan)

Karot veya geri sıçrama deneyinden önce, donatıları işaretlemek ve donatıdan uzak bir nokta seçmek için elektromanyetik donatı tarayıcıyla yapılan taramadır. Raporlanan bir pas payı (beton örtüsü) etüdü değildir; sık donatılı bölgelerde ayırma gücü sınırlıdır. Standart: BS 1881-204:1988. Bkz. Beton karot alımı ve basınç dayanımı.

DPI – DCP penetrasyon indeksi (DCP penetration index)

DCP konisinin darbe başına batma miktarıdır (mm/darbe); derinlik profilindeki eğim değişimi tabaka sınırını gösterir. ASTM D6951’in ekinde CBR tahmini için korelasyonlar verilir (genel olarak CBR = 292 / DPI^1,12, CL ve CH killeri için ayrı denklemler); bu tahmin yol göstericidir ve laboratuvar CBR deneyinin yerini tutmaz. Standart: ASTM D6951/D6951M-18(2023). Bkz. DCP.

E

Evd – dinamik deformasyon modülü (dynamic deformation modulus)

Hafif düşen ağırlık deflektometresinin, 10 kg’lık düşen ağırlığın oluşturduğu yük darbesi altında 300 mm’lik plakanın oturmasından hesapladığı MN/m² (MPa) birimindeki rijitlik değeridir; oturma küçüldükçe Evd büyür. Yoğunluğu değil tabaka sisteminin rijitliğini tanımlar; istenen değer proje şartnamesinden gelir. Standart: ASTM E2835-21(2026). Bkz. LWD ile sıkışma kontrolü ve Evd değeri.

F

fck – karakteristik basınç dayanımı (characteristic compressive strength)

Belirtilen betonun olası tüm dayanım sonuçlarının %5’inin altında kalması beklenen dayanım değeridir ve genellikle 28 gün için verilir; fck silindiri, fck,küp ise küpü ifade eder. TS EN 206’da tanımlanan istatistiksel bir değerdir; her tek sonucun aşması gereken bir alt sınır değildir. Bkz. Beton dayanım sınıfı.

G

Geri sıçrama sayısı (rebound number)

Schmidt çekicinin okuması olup yüzeye yakın betonun sertliğini yansıtır. Bölgeleri karşılaştırmak ve karot yerlerini seçmek için yararlıdır; ancak dayanım tahmininde yalnızca aynı yapıdan alınan karotlarla ilişkilendirildiğinde kullanılabilir ve karbonatlaşma değeri olduğundan yüksek gösterebilir. Standart: TS EN 12504-2:2021. Bkz. Beton karot ve yerinde basınç dayanımı.

Granülometri, tane boyu dağılımı (grading, particle size distribution)

Zeminde, agregada veya asfalt karışımında farklı boyutlardaki tanelerin oranıdır; her elekten geçen yüzde olarak verilir ve granülometri eğrisiyle gösterilir. Agregalar ve killi zeminler 0,063 mm elek üzerinde yıkanır; aksi hâlde iri tanelere yapışan ince malzeme gözden kaçar. Standartlar: TS EN 933-1:2012 (agregalar), TS EN ISO 17892-4:2016 (zeminler), TS EN 12697-2:2025 (asfalt). Bkz. Kıbrıs’ta Agrega Deneyleri: Elek ve Los Angeles.

H

Hava boşluğu, Vm (air voids)

Sıkışmış asfalttaki hava hacminin toplam hacme yüzde oranıdır; maksimum yoğunluk ρm ve kütle yoğunluğu ρb’den TS EN 12697-8’deki gibi (ρm − ρb) / ρm × 100 olarak hesaplanır. Değer yüksekse su içeri girer ve bitüm hızlı yaşlanır; çok düşükse tekerlek izi ve terleme görülebilir. Bkz. Asfalt Karot ve Sıcak Karışım Deneyleri.

Hava içeriği (air content)

Sıkıştırılmış taze betondaki hava hacminin yüzdesidir; basınç yöntemine göre çalışan bir ölçerle belirlenir. Özellikle hava sürükleyici katkı öngörülen betonlarda önemlidir. Standart: TS EN 12350-7:2019. Bkz. Beton ve agrega deneyleri.

İ

İnce madde (fines)

0,063 mm’den küçük, yani silt ve kil boyutundaki tanelerdir. Miktarı elek analizinden, niteliği plastisite veya metilen mavisi deneyinden anlaşılır; çünkü zararsız taş tozu ile aktif kil çok farklı davranır. Standart: TS EN 933-1:2012. Bkz. MB değeri.

K

Karbonatlaşma (carbonation)

Havadaki karbondioksitin çimento hamuruyla tepkimesidir; yüzeyden içeri doğru ilerler ve donatıyı korozyondan koruyan alkaliliği düşürür. Karbonatlaşmış yüzey daha sert olduğundan eski yapılarda geri sıçrama sayısı dayanımı olduğundan yüksek gösterebilir. Bkz. Geri sıçrama sayısı.

Kıvam indisi, Ic (consistency index)

Ic = (LL − w) / PI bağıntısıyla, doğal su içeriği w’nin limitlere göre konumunu gösterir: likit limitte Ic = 0, plastik limitte Ic = 1’dir. Değer büyüdükçe ince taneli zemin doğal hâlinde daha katıdır. Bkz. Atterberg limitleri.

Kıvam sınıfı, S1–S5 (consistence class)

Taze betonun TS EN 206’da tanımlanan, S1’den (en katı) S5’e (en akıcı) kadar çökme sınıfıdır ve irsaliyede yer alır. Daha yüksek sınıfa ulaşmak için şantiyede su eklemek su/çimento oranını artırır, dayanımı ve dayanıklılığı düşürür. Bkz. Slump.

Kum konisi deneyi (sand cone test)

Yerinde yoğunluğu ölçen saha deneyidir: sıkıştırılmış tabakada taban plakasının deliğinden çukur açılır, çıkan malzeme tartılır ve çukur hacmi, çukuru dolduran kalibre kumun kütlesinden bulunur. Etüvde belirlenen su içeriğiyle birlikte kuru yoğunluk ve sıkışma derecesi hesaplanır. Standartlar: ASTM D1556/D1556M-24, TS 13872:2019+T1:2026. Bkz. Kum konisi ile yerinde yoğunluk.

Kuru yoğunluk (dry density)

Katı tanelerin kütlesinin toplam hacme oranıdır; yaş yoğunluk ρ ve su içeriği w’den ρd = ρ / (1 + w) bağıntısıyla hesaplanır. Proktor maksimum kuru yoğunluğuyla karşılaştırılan değer budur. Standartlar: ASTM D1556/D1556M-24 (yerinde), TS EN ISO 17892-2:2014 (laboratuvar). Bkz. Kum konisi deneyi ve sıkışma derecesi.

Küp ve silindir numuneler (cube and cylinder specimens)

Taze beton numunesinden, genellikle TS EN 12390-1’e göre 150 mm’lik küp veya 150 × 300 mm’lik silindir olarak hazırlanan, standart koşullarda kür edilip basınç dayanımı için denenen numunelerdir. Betonun teslim edildiği andaki potansiyel dayanımını gösterir, yapıdaki dayanımını değil. Standartlar: TS EN 12390-2:2019, TS EN 12390-3:2019. Bkz. Beton ve agrega deneyleri.

Kür (curing)

Çimentonun hidratasyonunu sürdürmesi, betonun dayanım ve dayanıklılık kazanması için betonun nemli ve uygun sıcaklıkta tutulmasıdır. Standart numuneler 20 ± 2 °C’de suda veya nemli odada kür edilir; Kıbrıs yazında güneşte bırakılan ya da kuru ortamda bekletilen numuneler, betondan kaynaklanmayan düşük sonuçlar verir. Standart: TS EN 12390-2:2019. Bkz. Küp ve silindir numuneler.

Kütle yoğunluğu (bulk density)

Asfalt numunesinin veya karotun, içindeki boşluklar dâhil toplam hacmine göre birim hacim kütlesidir. Yöntem (kuru, doygun yüzey kuru, kaplamalı veya boyutlardan) numunenin dokusuna göre seçilir ve raporda belirtilir. Standart: TS EN 12697-6:2020. Bkz. Asfalt Karot ve Sıcak Karışım Deneyleri.

L

Likit limit, LL veya wL (liquid limit)

İnce taneli zeminin plastik durumdan akıcı duruma geçtiği su içeriğidir; düşen koni ya da Casagrande aleti ile belirlenir. İki yöntem birebir aynı sonucu vermediği için raporda hangisinin kullanıldığı belirtilir. Standart: TS EN ISO 17892-12:2018+A2:2022. Bkz. Atterberg limitleri.

Lineer büzülme (linear shrinkage)

Yaklaşık likit limitte hazırlanan zemin hamurundan çubuğun etüvde kurutulduktan sonra boyundaki kısalmanın ilk boya yüzde oranıdır. Plastisite indisiyle birlikte büzülme ve şişme eğilimini gösterir; bir indeks deneyidir, şişme ölçümü değildir. Standart: BS 1377-2:2022. Bkz. Kıbrıs’ta Zemin: Marn ve Şişen Killer.

Los Angeles katsayısı, LA (Los Angeles coefficient)

İri agreganın parçalanmaya direncinin ölçüsüdür: belirli bir tane aralığındaki agrega çelik bilyelerle birlikte tamburda belirli sayıda devir döndürülür ve 1,6 mm elekten geçen malzemenin yüzdesi LA katsayısını verir. Değer düştükçe agrega daha dayanıklıdır. Standart: TS EN 1097-2:2020. Bkz. Kıbrıs’ta Agrega Deneyleri: Elek ve Los Angeles.

LWD – hafif düşen ağırlık deflektometresi (light weight deflectometer)

Tabakaya oturan yükleme plakasına bir ağırlık düşüren ve plakanın oturmasını plakadaki ivmeölçerle kaydeden taşınabilir bir cihazdır; her noktada Evd değerini yaklaşık iki dakikada verir. Ölçümlerde 10 kg ağırlıklı ve 300 mm plakalı Zorn ZFG 3.1 cihazını yalnızca bağlayıcısız zeminlerde ve granüler tabakalarda kullanıyoruz. Standart: ASTM E2835-21(2026). Bkz. Deflektometre (LWD) ile sıkışma kontrolü.

M

Makro doku derinliği, MTD (macrotexture depth)

Kaplama yüzey dokusunun ölçüsüdür: hacmi bilinen ince cam bilyeler yüzeyde daire şeklinde yayılır ve ortalama doku derinliği bu hacmin kaplanan alana oranından bulunur. Yüzey drenajı ve yüksek hızlarda kayma direnciyle ilişkilidir. Standart: TS EN 13036-1:2010. Bkz. Asfalt karot ve sıcak karışım deneyleri.

Maksimum kuru yoğunluk, MDD (maximum dry density)

Proktor deneyinde ulaşılan en yüksek kuru yoğunluktur; kuru yoğunluk–su içeriği eğrisinin tepe noktasından okunur ve genellikle Mg/m³ olarak verilir. Yalnızca belirlendiği malzeme ve sıkıştırma enerjisi (standart veya modifiye Proktor) için geçerlidir. Standart: TS EN 13286-2:2013. Bkz. Proktor, CBR ve su içeriği deneyleri.

Maksimum yoğunluk (maximum density)

Asfalt karışımının hiç hava boşluğu olmadığı durumdaki yoğunluğudur; yani kütlesinin yalnızca agrega ve bitüm hacmine oranıdır ve TS EN 12697-5’teki yöntemlerle belirlenir. Hava boşluğunu hesaplamak için kütle yoğunluğuyla birlikte gereklidir. Bkz. Hava boşluğu.

Marn (marl)

Kil ve kalsiyum karbonattan oluşan, Kıbrıs’ta yaygın tortul bir malzemedir. Kuruyken kaya gibi görünüp sert olabilir; ancak kil oranına bağlı olarak ıslandığında yumuşayabilir ve dayanımının önemli bir kısmını kaybedebilir. Bkz. Kıbrıs’ta Zemin: Marn ve Şişen Killer.

Marshall numunesi (Marshall specimen)

Sıcak karışımdan, yaklaşık 100 mm çaplı kalıpta darbeli sıkıştırıcıyla, şartnamedeki darbe sayısı ve sıcaklıkta hazırlanan silindirik numunedir. Kütle yoğunluğu çoğu zaman karotların sıkışma derecesi için referans olarak kullanılır. Standart: TS EN 12697-30:2019. Bkz. Asfalt Karot ve Sıcak Karışım Deneyleri.

MB değeri – metilen mavisi değeri (methylene blue value)

Agreganın 0/2 mm fraksiyonunun tuttuğu metilen mavisi boyasının kilogram başına gram cinsinden miktarıdır; kil mineralleri taş tozundan çok daha fazla boya tutar. Yüksek değer ince malzemede zararlı kil bulunduğuna işaret eder; sınır şartnameden gelir. Standart: TS EN 933-9:2022. Bkz. Kıbrıs’ta Agrega Deneyleri: Elek ve Los Angeles.

O

Onaylı karışım dizaynı, JMF (job mix formula)

Belirli bir plent ve malzeme seti için onaylanmış asfalt karışımı bileşimidir: hedef granülometri, bitüm içeriği ve çoğunlukla karıştırma ve sıkıştırma sıcaklıkları. Üretim ve karot sonuçları şartnamedeki toleranslar içinde bu dizaynla karşılaştırılır. Bkz. Asfalt Karot ve Sıcak Karışım Deneyleri.

Optimum su içeriği, OMC (optimum water content)

Proktor eğrisinin tepe noktasındaki su içeriğidir; uygulanan sıkıştırma enerjisi bu su içeriğinde maksimum kuru yoğunluğu verir. Şartnamelerin çoğu sahadaki su içeriğinin optimuma göre belirli bir aralıkta kalmasını ister. Standart: TS EN 13286-2:2013. Bkz. Proktor deneyi.

P

Parke taşı yarmada çekme dayanımı (splitting tensile strength)

Beton parke taşının, iki yükleme şeridi arasında en uzun yarma kesiti boyunca yarılmasıyla bulunan ve taş kalınlığına göre düzeltilerek hesaplanan dayanımdır. Bir partinin sonuçları standarttaki koşullara göre değerlendirilir. Standart: TS 2824 EN 1338:2005+T1:2006. Bkz. Beton ve agrega deneyleri.

Plastik limit, PL veya wP (plastic limit)

İnce taneli zeminin yaklaşık 3 mm kalınlığında, ufalanmadan iplik hâlinde yuvarlanabildiği en düşük su içeriğidir. Standart: TS EN ISO 17892-12:2018+A2:2022. Bkz. Plastisite indisi.

Plastik olmayan, NP (non-plastic)

Plastik limit belirlenemediğinde verilen sonuçtur; siltli ince malzeme ve taş tozu için tipiktir. Agregalarda NP sonucu yüksek bir metilen mavisi değeriyle birlikte çıkıyorsa ince malzemenin daha yakından incelenmesi gerekir. Standart: TS EN ISO 17892-12:2018+A2:2022. Bkz. MB değeri.

Plastisite (plasticity)

İnce taneli bir zeminin, başta kil mineralleri nedeniyle, belirli bir su içeriği aralığında çatlamadan şekil alabilmesidir. Atterberg limitleriyle sayısal olarak ifade edilir ve zemin sınıflandırmasında kullanılır; teknik sorumlumuzun doktora çalışması Kıbrıs killi zeminlerinin plastisitesinin istatistiksel modellenmesi üzerinedir. Bkz. Kıbrıs’ta Zemin: Marn ve Şişen Killer.

Plastisite indisi, PI veya IP (plasticity index)

Likit limit ile plastik limit arasındaki farktır (PI = LL − PL); zeminin plastik davrandığı su içeriği aralığını gösterir. Yüksek PI, hacim değişimine yatkın bir kilin göstergelerinden biridir ve lineer büzülme ile ince madde oranıyla birlikte değerlendirilir. Standart: TS EN ISO 17892-12:2018+A2:2022. Bkz. Zemin laboratuvar deneyleri.

Plastisite kartı ve A çizgisi (plasticity chart, A-line)

İnce taneli zeminleri sınıflandırmak için plastisite indisinin likit limite göre çizildiği Casagrande kartıdır; PI = 0,73 (LL − 20) denklemiyle tanımlanan A çizgisinin üstünde killer, altında siltler yer alır. Şartnamelerde çoğu zaman bu karttan gelen, ASTM D2487’deki CL veya CH gibi USCS grup sembolleri kullanılır. Bkz. Zemin sınıflandırması.

Proktor deneyi (Proctor test)

Zeminden alınan bölümlerin farklı su içeriklerinde, standart bir kalıpta, tanımlı tokmak ve darbe sayısıyla sıkıştırıldığı laboratuvar deneyidir; sonuçta maksimum kuru yoğunluk ve optimum su içeriği elde edilir. Modifiye Proktor, standart Proktordan daha yüksek enerji kullanır ve aynı malzemede daha yüksek maksimum kuru yoğunluk, daha düşük optimum su içeriği verir. Standart: TS EN 13286-2:2013. Bkz. Proktor, CBR ve su içeriği deneyleri.

R

Rapor doğrulama (report verification)

Her DrillTech raporunda karekod, rapor numarası ve doğrulama kodu bulunur; böylece herkes doğrulama sayfamızda raporun gerçekliğini ve geçerli, revize edilmiş ya da iptal edilmiş olup olmadığını kontrol edebilir. Asıl PDF, tarayıcınızda hesaplanan dijital parmak iziyle (SHA-256) de kontrol edilebilir. Bkz. Rapor Doğrulama sayfası.

RQD – kaya kalitesi göstergesi (rock quality designation)

Boyu 100 mm veya daha uzun olan sağlam karot parçalarının toplam boyunun manevra boyuna yüzde oranıdır; Deere’in tanımına dayanır ve ASTM D6032/D6032M’de standartlaştırılmıştır. Sondaj veya taşıma sırasında oluşan kırıklar doğal çatlak sayılmaz. Bkz. Geoteknik sondaj.

S

SCR – sağlam karot verimi (solid core recovery)

Tam çaplı, silindirik ve sağlam parçalar hâlinde elde edilen karot boyunun manevra boyuna yüzde oranıdır. Bkz. RQD.

Sıcak karışım numunesi (hot-mix sample)

Serim sürerken plentte, kamyondan veya finişerden alınan temsili asfalt karışımı numunesidir. Marshall numunesi, bitüm içeriği ve granülometri deneylerinde kullanılır; serim günü alınmayan numune sonradan alınamaz. Standart: TS EN 12697-27:2018. Bkz. Asfalt Karot ve Sıcak Karışım Deneyleri.

Sıkışma derecesi (degree of compaction)

Sahada ulaşılan yoğunluğun, aynı malzeme için laboratuvarda belirlenen referans yoğunluğa yüzde oranıdır. Zemin ve granüler tabakalarda yerinde kuru yoğunluk Proktor maksimum kuru yoğunluğuna, asfaltta ise karot kütle yoğunluğu şartnamede tanımlanan referans yoğunluğa (örneğin Marshall numunelerinin kütle yoğunluğuna) bölünür. Standartlar: ASTM D1556/D1556M-24, TS 13872:2019+T1:2026, TS EN 13286-2:2013 (referans yoğunluk). Bkz. Kum konisi deneyi ve sıkışma derecesi.

Slump, çökme (slump)

Taze betonun kıvamının ölçüsüdür: 300 mm yüksekliğindeki koni betonla doldurulup kaldırılır ve betonun ne kadar çöktüğü mm olarak ölçülür. Yalnızca gerçek çökme geçerli sonuçtur; kesme veya dağılma şeklindeki çökme deneyin tekrarlanması gerektiğini ya da deneyin o beton için uygun olmadığını gösterir. Standart: TS EN 12350-2:2019. Bkz. Beton ve agrega deneyleri.

Sondaj kuyusu (borehole)

Derinlik boyunca numune, karot ve deney sonucu elde etmek için açılan kuyudur: kayada döner karotlu sondaj, zeminde numune alma ve SPT, ayrıca yeraltı suyu gözlemi yapılır. Derindeki tabakaların, kaya kalitesinin veya yeraltı suyunun bilinmesi gerektiğinde gerekir. Bkz. Geoteknik sondaj.

Sondaj logu (borehole log)

Sondajın kaydıdır: derinlik ölçeği, tabaka sınırları ve tanımları, numune tipleri ve derinlikleri, SPT sonuçları, her manevra için karot verimi ve RQD, yeraltı suyu ve sondaj yöntemi. Zeminler TS EN ISO 14688-1’e, kayalar TS EN ISO 14689’a göre tanımlanır. Bkz. Geoteknik sondaj.

SPT N değeri (SPT N value)

Standart penetrasyon deneyinde (TS EN ISO 22476-3), 760 mm’den düşen 63,5 kg’lık tokmak yarık tüp numune alıcıyı sondaj kuyusunun tabanına çakar; 150 mm’lik oturtma çakışından sonraki 300 mm için gereken darbe sayısı N’dir. Tam batma sağlanamazsa sonuç darbe sayısı / batma miktarı olarak yazılır (örneğin 50/80 mm); N’den zemin özelliklerine geçen korelasyonlar yalnızca yol göstericidir. Bkz. Geoteknik sondaj.

Su emme (water absorption)

Agrega tanelerinin 24 saat suda bekletildikten sonra aldığı suyun kuru kütleye yüzde oranıdır. Yüksek su emme, karışım suyunun veya bitümün bir kısmının taneye gideceği anlamına gelir; bu yüzden beton karışımında su düzeltmesi ve asfaltın hacimsel hesapları için gereklidir. Standart: TS EN 1097-6:2022. Bkz. Beton ve agrega deneyleri.

Su içeriği, w (water content)

Numunedeki su kütlesinin kuru katı kütlesine yüzde oranıdır; etüvde sabit kütleye kadar kurutularak bulunur. Kuru yoğunluğun hesabı, Proktor sonuçlarının ve Atterberg limitlerinin yorumu için gereklidir. Standartlar: TS EN ISO 17892-1:2014+A1:2022 (zeminler), TS EN 1097-5:2009 (agregalar). Bkz. Zemin laboratuvar deneyleri.

Ş

Şartname (specification)

Deney yöntemlerini, sıklıklarını ve istenen sıkışma derecesi, Evd, CBR veya beton sınıfı gibi kabul sınırlarını belirleyen proje belgesidir. Sınırlar laboratuvardan değil şartnameden gelir; uygunluk beyanını yalnızca önceden kararlaştırıldığında veririz. Bkz. Deney Raporu Okuma ve Doğrulama Rehberi.

Şişen kil (expansive clay)

Çoğunlukla montmorillonit gibi smektit grubu mineraller içeren, su aldığında şişen ve kuruduğunda büzülen kildir; Kıbrıs’ta yağışlı kışlar ve kurak yazlar bu hareketi her yıl yineler. En çok hafif yapılar, zemine oturan döşemeler ve kaplamalar etkilenir. Bkz. Kıbrıs’ta Zemin: Marn ve Şişen Killer.

Şişme (swell)

CBR deneyinde, suda bekletme sırasında numune yüksekliğindeki artışın ilk yüksekliğe yüzde oranıdır. Malzemenin ıslanmaya duyarlılığını gösterir, ancak şişme basıncının ölçümü değildir. Standart: TS EN 13286-47:2021. Bkz. Şişen kil.

T

Tabaka kalınlığı (layer thickness)

Asfaltta her bitümlü tabakanın, karot üzerinde çevre boyunca birden fazla noktadan ölçülen ve tasarım kalınlığı ile toleransıyla karşılaştırılan kalınlığıdır. Bağlayıcısız tabakalarda DCP profili de tabaka kalınlıklarını gösterir. Standart: TS EN 12697-36:2022. Bkz. Asfalt karotu.

Taban zemini (subgrade)

Üstyapı tabakalarının üzerine inşa edildiği doğal zemin veya toprak işlerinin üst yüzeyidir. Genellikle CBR değeriyle ifade edilen taşıma gücü, üstyapı tasarımının temel girdilerinden biridir. Bkz. Saha etüdü ve DCP deneyi.

Tane yoğunluğu (particle density)

Katı tanelerin birim hacim kütlesidir (Mg/m³); zeminlerde piknometreyle, agregalarda etüv kurusu ve doygun yüzey kuru taneler üzerinde belirlenir. Zeminlerde boşluk hesaplarında, beton karışım hesabında ve asfaltın hacimsel hesaplarında kullanılır. Standartlar: TS EN ISO 17892-3:2016 (zeminler), TS EN 1097-6:2022 (agregalar), TS EN 1097-7:2022 (filler). Bkz. Kıbrıs’ta Agrega Deneyleri: Elek ve Los Angeles.

Taze beton yoğunluğu (density of fresh concrete)

Sıkıştırılmış taze betonun, hacmi bilinen bir kapta ölçülen birim hacim kütlesidir (kg/m³). Beklenenden belirgin farklı bir değer yanlış karışıma, hapsolmuş havaya veya yetersiz sıkıştırmaya işaret edebilir. Standart: TS EN 12350-6:2019. Bkz. Beton ve agrega deneyleri.

TCR – toplam karot verimi (total core recovery)

Bir karot manevrasında sağlam veya kırık olarak elde edilen toplam karot boyunun, delinen boya yüzde oranıdır. Düşük verim zayıf veya çatlaklı zemini gösterebileceği gibi sondaj yönteminden de kaynaklanabilir; bu, marn ve kalkarenitte önemlidir. Bkz. RQD.

U

Uzunluk indeksi (elongation index)

Uzunluğu, ait olduğu boy grubunun ortalama boyutunun 1,8 katından fazla olan tanelerin kütlece yüzdesidir. Standart: BS 812-105.2:1990. Bkz. Yassılık indeksi.

Y

Yassılık indeksi (flakiness index)

Kalınlığı, ait olduğu boy grubunun ortalama boyutunun 0,6 katından az olan tanelerin kütlece yüzdesidir. Yassı taneler sıkıştırma sırasında kırılmaya yatkındır ve tane kilitlenmesini zayıflatır. Standart: BS 812-105.1:1989. Bkz. Kıbrıs’ta Agrega Deneyleri: Elek ve Los Angeles.

Yeraltı suyu seviyesi (groundwater level)

Sondaj kuyusunda veya çukurda suyun durduğu seviyedir. Suya ilk rastlanan seviye, su dengelendikten sonraki seviyeden farklı olabilir ve seviye mevsime göre değişir; bu yüzden logda her okuma zamanıyla birlikte kaydedilir. Bkz. Sondaj logu.

Yerinde basınç dayanımı (in-situ compressive strength)

Yapıdaki betonun basınç dayanımıdır; her deney bölgesi için karot sonuçlarından ve karotlarla ilişkilendirilmiş dolaylı deney sonuçlarından değerlendirilir. Beton sınıfındaki rakamla doğrudan karşılaştırılmaz; sonucun yapı için ne anlama geldiğini yapı mühendisi değerlendirir. Standart: TS EN 13791:2019. Bkz. Beton karot ve yerinde basınç dayanımı.

Z

Zemin etüdü (site investigation)

Bir yapının veya yolun inşa edileceği yerdeki zemin koşullarını belirleyen planlı saha ve laboratuvar çalışmasıdır: araştırma çukurları, sondajlar, DCP deneyleri, numune alma ve laboratuvar deneyleri. Kapsam yapıya ve sahaya göre belirlenir; tasarım mühendisi temeli bu sonuçlara göre seçer. Bkz. Saha etüdü ve DCP deneyi.

Zemin sınıflandırması (soil classification)

Zeminin granülometri ve plastisitesine göre bir gruba atanmasıdır; örneğin yüksek plastisiteli kil veya siltli kum. Farklı sahalardaki sonuçların karşılaştırılmasını sağlar, ancak tek başına tasarım parametresi vermez. Standart: TS EN ISO 14688-2:2018. Bkz. Zemin laboratuvar deneyleri.